Ogólne wymagania dot. pracowników obsługujących maszyny

Prawidłowa, z punktu widzenia techniki i bezpieczeństwa pracy, eksploatacja i obsługa maszyn budowlanych wymaga odpowiedniego doboru i przygotowania personelu. Duże znaczenie mają tu zarów­no predyspozycje psychofizycznie, jak i odpowiednie przeszkolenie. Zakres przygotowania i stopień przeszkolenia zależy oczywiście od rodzaju pracy, do jakiej jest przeznaczona dana maszyna i od sto­pnia złożoności samej maszyny, osprzętów roboczych i aparatury ste­rowniczej.

Program szkolenia powinien obejmować zarówno zajęcia teorety­czne, jak i praktyczne. Liczba i rodzaj wykładanych przedmiotów oraz liczba godzin wykładowych zależą od charakteru szkolenia i prze­znaczenia kursu. Zwykle program szkolenia wynosi od kilkudziesię­ciu godzin (w przypadku maszyn nieskomplikowanych) do kilkuset (ponad 400). Szczególne wymagania stawia się pracownikom zatrud­nionym przy obsłudze ciężkich maszyn budowlanych do robót ziem­nych, gdyż muszą oni mieć określone uprawnienia.

Warunki, jakim powinien odpowiadać maszynista ciężkiej maszy­ny budowlanej, sposób szkolenia i uzyskiwania uprawnień ustala zarządzenie nr 12 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 23 września 1983 r. w sprawie szkolenia i kwa­lifikacji maszynistów ciężkich maszyn budowlanych i drogowych.

W zależności od rodzajów i wielkości obsługiwanych maszyn, ma­szynistów zalicza się do III, II lub I klasy.

O uprawnienia maszynisty III klasy mogą się ubiegać absolwenci:

Wanunkiem przyjęcia na kursy i dopuszczenia do egzaminu jest:

Do obsługi samojezdnych maszyn budowlanych, dopuszczonych do raichu po drogach publicznych, wymagane jest ponadto posiadanie prawa jazdy, 'zgodnie z przepisami Kodeksu drogowego.

Kursy organizują ośrodki centralnego szkolenia maszynistów, oś­rodki szkoleniowe resortu budownictwa i przemysłu materiałów bu­dowlanych oraz innych resortów na podstawie jednolitych progra­mów nauczania. Na tych samych zasadach mogą prowadzić szko­lenie przedsiębiorstwa, które zapewnią odpowiednie warunki reali­zacji programu nauczania.

Bezpieczeństwo pracy - jako jeden z najważniejszych aspektów eksploatacji i obsługi technicznej maszyn budowlanych - zajmuje istotne miejsce w programie szkolenia operatorów (maszynistów) na podstawie postanowień normy międzynarodowej ISO 7130-1981. Za­leca się zatem, aby już na początku szkolenia nie dopuścić do pow­stawania „niebezpiecznych" mawyków oraz położyć nacisk na infor­macje i dane z instrukcji obsługi dotyczące bezpieczeństwa pracy. Należy zwracać uwagę na znaki bezpieczeństwa, wizualne i słuchowe urządzenia alarmowe, konstrukcyjne urządzenia zabezpieczające (np. typu ROFS i FOPS).

W czasie egzaminu praktycznego kandydat na maszynistę III klasy powinien wykazać się umiejętnością:

i wykonywania nimi pracy według ustalonych procesów technolo­gicznych,

W czasie egzaminu teoretycznego kandydat powinien wykazać się wiadomościami z zakresu:

Po zdaniu egzaminu maszynista otrzymuje zaświadczenie-legity-mację, ważne łącznie z dowodem osobistym, w którym komisja egza­minacyjno-kwalifikacyjna dokonuje odpowiedniego wpisu. W za­świadczeniu tym, które maszynista powinien mieć zawsze przy sobie podczas wykonywania obowiązków służbowych, wpisuje się informa­cje o rozszerzeniu uprawnień oraz ewentualne uwagi i upomnienia, np. w przypadku stwierdzenia rażącego nieprzestrzegania przepisów.

Maszynista z uprawnieniami klasy III może otrzymać uprawnie­nia II klasy po przepracowaniu w swoim zawodzie co najmniej 2 lat od czasu uzyskania pierwszego uprawnienia, ukończeniu odpowied­niego kursu i zdaniu egzaminu, obejmującego dodatkowo wiadomo­ści z zakresu budowy, obsługi i eksploatacji maszyn. W przypadku obsługi samojezdnych maszyn kołowych wymagane jest, aby kandy­dat miał ukończoną szkołę ponadpodstawową.

Uprawnienia klasy I może uzyskać maszynista z uprawnieniami II klasy, jeżeli jest absolwentem szkoły ponadpodstawowej, przepra­cował co najmniej 3 lata w swoim zawodzie (po uzyskaniu upraw­nień II stopnia) i zdał egzamin, obejmujący - poza zagadnieniami stanowiącymi treść egzaminów na uprawnienia III i II klasy - wy­brane zagadnienia z dziedziny organizacji budowy, prawa budowla­nego i zasad kierowania zespołem roboczym.

Maszynista może być pozbawiony uprawnień na czas określony w przypadku, gdy:

Ubranie i wyposażenie pracowników

Przed dopuszczeniem do pracy każdy pracownik, a zatem i ope­rator (maszynista) maszyny budowlanej powinien być wyposażony przez zakład w odzież robocza i ochrony, osobiste, jeżeli są one nie­zbędne do bezpiecznego wykonywania obowiązków. Z kolei pracow­nik ma obowiązek wykonywania pracy tylko w przepisowym ubra­niu robocze oraz musi używać ochron osobistych.

Pracownicy zatrudnieni bezpośrednio przy obsłudze maszyn lub w ich pobliżu powinni być wyposażeni w ubrania zapewniające swo­bodę ruchów, najlepiej w jednoczęściowe kombinezony. Niedopusz­czalne jest noszenie odzieży nie zapiętej lub podartej oraz trzymanie "w kieszeniach wystających przedmiotów i szmat, grozi to bowiem za­czepieniem o konstrukcje lub elementy mechanizmów maszyn, a w konsekwencji - wypadkiem. Z tego względu zaleca się również "unikanie noszenia "krawatów, pierścionków i obrączek, zegarków na "ręcznych i bransoletek.

Do wyposażenia roboczego należy także obuwie o podeszwach za­bezpieczających przed pośliźnięciem się pracownika. Niedopuszczalne jest noszenie miękkich pantofli, sandałów lub podkutych butów.

Ubranie robocze uzupełnia torba na narzędzia i drobiazgi osobi­ste, z paskiem umożliwiającym przewieszenie jej przez ramię. Pra­cownik powinien bowiem mieć możliwie dużą swobodę ruchów, zwłaszcza rąk, podczas poruszania się po przejściach i dojściach na maszynie i w jej otoczeniu.

Do stałych ochron osobistych, które w zasadzie pracownik obsłu­gujący maszynę powinien nosić w czasie wykonywania pracy, należą:

Ponadto osoby zatrudnione przy obsłudze maszyn powinny mieć do dyspozycji w razie potrzeby następujące ochrony osobiste:

Do sprzętu ochrony osobistej powinny być załączone atesty i in­strukcje określające sposób jego użytkowania, konserwacji i prze­chowywania.

Odzież brudna lub zniszczona powinna być przekazywana do czy­szczenia i naprawy, a na jej miejsce pracownik powinien otrzymywać odzież całą i czystą. Drobne naprawy pracownik powinien wykony­wać we własnym zakresie.

Obowiązki operatora (maszynisty)

Przed przystąpieniem do eksploatacji maszyn budowlanych, za­równo operatorzy (maszyniści), jak i pracownicy pomocniczy powin­ni być dokładnie zaznajomieni z odnośnymi instrukcjami obsługi, za­wartymi zazwyczaj w dokumentacji techniczno-ruchowej oraz z prze­pisami bezpieczeństwa i higieny pracy.

Każdy operator (maszynista), rozpoczynający po raz pierwszy pra­cę przy obsłudze maszyny określonego typu, powinien przed przy­stąpieniem do niej zaznajomić się dokładnie z dokumentacją techniczno-ruchową, rozmieszczeniem i działaniem wszystkich dźwigni oraz aparatury sterującej, a także z osprzętem roboczym. Zasadę tę za­leca się stosować również w odniesieniu do operatorów doświadczo­nych, z wieloletnią praktyką. Zaleca się również, aby nowo zatrud­nieni pracownicy pracowali po przeszkoleniu wspólnie z pracowni­kami doświadczonymi, znającymi dobrze zasady pracy i obsługi określonych maszyn oraz przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy.

Do podstawowych obowiązków pracownika, zatrudnionego przy zmechanizowanych pracach budowlanych, należy przestrzeganie prze­pisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Dotyczy to zwłaszcza opera­torów i maszynistów maszyn do robót budowlanych ziemnych i palowych (fundamentowych). A zatem każdy operator (maszynista) zo­bowiązany jest do:

Należy zwrócić uwagę, że obowiązek ścisłego dostosowania się do poleceń kierownictwa dotyczy tylko prac wykonywanych w zakresie

parametrów użytkowych, przewidzianych dla danej maszyny. Prze­kraczanie dopuszczalnego obciążenia jest zabronione. Wyjątek stano­wią przeciążenia dokonywane w czasie prób i badań, ale tylko zgod­nie z instrukcją obsługi i w ściśle określonym czasie.

Niestosowanie się do tej zasady prowadzi z reguły do uszkodzeń i okresowego wyłączania z eksploatacji, a nawet do poważnych awarii i zniszczenia maszyny. W każdym takim przypadku istnieje niebez­pieczeństwo zagrożenia zdrowia lub życia obsługi i osób współpracu­jących.

Niedopuszczalna jest również praca na maszynie lub w jej są­siedztwie po spożyciu alkoholu.

Operator (maszynista) zobowiązany jest do wykonywania czyn­ności związanych bezpośrednio z pracą i obsługą techniczną maszyny oddanej mu pod opiekę w sposób zapewniający jej trwałość i bez-' awaryjność, a zatem i bezpieczne użytkowanie. W związku z tym powinien:

Przed rozpoczęciem pracy i przed każdą zmianą maszyna musi być sprawdzona pod względem sprawności technicznej i bezpieczeń­stwa użytkowania. Operator (maszynista) ma obowiązek dokonania przeglądu technicznego, a zwłaszcza sprawdzenia wskazań przyrzą­dów kontrolnych, zamocowania zespołów, działania urządzeń steru­jących, sygnalizacji, oświetlenia, a także kompletności i prawidłowości zamocowania wszystkich niezbędnych osłon ruchomych elementów mechanizmów maszyny, przede wszystkim mechanizmów wirujących: Eksploatacja maszyny przy zdjętych czy niewłaściwie zamocowanych osłonach jest kategorycznie zabroniona.

W czasie pracy operator (maszynista) zobowiązany jest do ciągłego obserwowania wskazań przyrządów kontrolno-pomiarowych oraz dzia­łania mechanizmów i osprzętów Toboczych. W razie zauważenia ja­kichkolwiek nieprawidłowości powinien natychmiast przerwać pracę w celu usunięcia przyczyny niesprawnego działania lub uszkodzenia. Nie wolno wznawiać pracy maszyny bez usunięcia tych usterek.

Operator (maszynista) może przystąpić do dalszej pracy tylko na wyraźne polecenie kierownika robót, pó dokonaniu naprawy maszyny i doprowadzeniu jej do pełnej sprawności technicznej, a w razie przerwy w pracy spowodowanej innymi przyczynami - po zapew­nieniu bezpieczeństwa dalszej eksploatacji.

Jeżeli światło dzienne nie jest wystarczające, o zmroku i w nocy, -operator (maszynista) powinien zażądać oświetlenia pola roboczego albo włączyć oświetlenie maszyny (jeżeli jest ona w takie wyposa­żona).

W czasie pracy operator (maszynista) nie powinien wykonywać żadnych czynności dodatkowych, które odwracałyby jego uwagę od .sterowania i obserwowania ruchów maszyny i osprzętów roboczych. Niedozwolona jest praca operatora w stanie przemęczenia i niepełnej .sprawności fizycznej lub umysłowej.

Do obowiązków operatora (maszynisty). należy również niedopusz­czanie do pracy przy maszynie osób nieuprawnionych i niezezwala-me osobom postronnym na przebywanie w kabinie sterowniczej i w zasięgu pracy maszyny.

Wchodzenie i schodzenie z maszyny dozwolone jest wyłącznie w miejscach do tego przeznaczonych i w ściśle określony sposób (np. po przeznaczonych do tego stopniach, schodach lub drabinie).

Operatorowi (maszyniście) nie wolno opuszczać stanowiska pracy w czasie ruchu maszyny. Przed oddaleniem się od niej, musi zatrzy­mać silnik napędowy, zahamować mechanizmy maszyny, opuścić osprzęty do najniższego położenia i zabezpieczyć maszynę przed uru­chomieniem przez niepowołane osoby.

Po zakończeniu pracy lub zmiany, operator (maszynista) powi­nien wykonać ponowny przegląd techniczny i przeprowadzić czyn­ności codziennej obsługi bieżącej zgodnie z dokumentacją techniczno--ruchową oraz zrobić odpowiedni wpis w dzienniku pracy maszyny.

Wszystkie czynności obsługi technicznej należy wykonywać zgod­nie z zasadami oraz przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy. Za­brania się dokonywania napraw, czyszczenia i smarowania maszyny będącej w ruchu. Usuwanie usterek oraz regulowanie mechanizmów jest dopuszczalne tylko po zatrzymaniu silnika i sprowadzeniu osprzę­tu roboczego do położenia najniższego, tzw. zerowego. Zabronione jest używanie benzyny etylizowanej do odtłuszczania i czyszczenia -mechanizmów maszyny - ze względu na zagrożenie zatruciem lub pożarem.

Należy posługiwać się wyłącznie narzędziami zaleconymi w in­strukcjach i przez producentów maszyn. Narzędzia nie mogą być uszkodzone i muszą odpowiadać wymaganiom odnośnych norm i wa­runków technicznych.